Muzeum Utracone

W morzu nieszczęść, jakie dotknęły nasz kraj w XX w., w wyniku wojen, okupacji i rabunków setki tysięcy bezcennych dzieł sztuki zostało zniszczonych lub wywiezionych z terenu Polski.

Los wielu z nich wciąż pozostaje nieznany.

Dzięki zaangażowaniu polskiego rządu, pracy i poświęceniu wielu osób i instytucji, każdego roku odnajdywane są kolejne zaginione skarby polskiej kultury.

Projekt Muzeum Utracone wspiera te działania, mając nadzieję, że wiek XXI będzie czasem „Wielkich Powrotów”

Założeniem projektu Muzeum Utracone (prezentującym jedynie fragment katalogu prowadzonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wybranych rokrocznie przez Radę Programowa projektu obiekty) jest zebranie w jednym miejscu i pokazanie w ultranowoczesnej formie materialnego dorobku kultury utraconej na przestrzeni wieków. Nadrzędnym założeniem projektu jest poszukiwanie nowych sposobów popularyzowania wiedzy na temat utraconego dziedzictwa narodowego i szukania możliwości dotarcia do utraconych, w tym szczególnie w czasie II wojny światowej, obiektów kultury (malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne, bezcenne dzieła rękopiśmienne).

Zależy nam szczególnie na „odzyskiwaniu mentalnym” utraconych dzieł i przywracaniu pamięci na ich temat, obiektów będących dziedzictwem kulturowym całej Europy. W tym przypadku możemy nawet mówić o tworzeniu wirtualnego Muzeum Dzieł Odzyskanych.

Ministerstwo Kultury od 1992 roku gromadzi dane na temat strat wojennych polskich bibliotek oraz dzieł sztuki z terenów znajdujących się w granicach Polski po 1945 r.

Początkowo dokumentację prowadzono w ramach działalności Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą, którego urząd powołano uchwałą Rady Ministrów w 1991 roku. W 2001 r. po zniesieniu urzędu Pełnomocnika, jego zadania przejął Minister Kultury. Obecnie prace kontynuowane są przez Departament Dziedzictwa Kulturowego.

Informacje o stratach w zabytkach ruchomych nadsyłały muzea, zgłaszały osoby prywatne, wyszukiwali je również pracownicy i współpracownicy Biura w różnych zbiorach archiwalnych, przede wszystkim w Archiwum Akt Nowych, w dokumentacji Biura Rewindykacji i Odszkodowań działającego w latach 1945-1951 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Szczególnie wartościowe materiały pochodzą z kwerend archiwalnych prowadzonych w Niemczech, Czechach, Austrii i Rosji, a także Stanach Zjednoczonych. Na bazie powyższej dokumentacji powstała komputerowa baza danych zawierająca obiekty utracone w wyniku II wojny światowej.

Prowadzony przez Departament rejestr ruchomych dóbr kultury obejmuje dwadzieścia trzy działy, w tym: malarstwo, rzeźbę, grafikę, meble, tkaniny, porcelanę, szkło, złotnictwo, militaria, zbiory numizmatyczne i archeologiczne. Do chwili obecnej wpisano ok. 60 000 rekordów, z których każdy teoretycznie odpowiadać powinien pojedynczemu obiektowi. Jednak w wielu przypadkach pod jednym rekordem zapisano kilka przedmiotów niegdyś opatrzonych w zbiorach wspólnym numerem inwentarzowym.

Informacje o utraconych dziełach sztuki publikowane są w serii wydawniczej Departamentu Straty Kultury Polskiej. Katalogi strat wojennych wysyłane są do ponad 100 domów aukcyjnych na świecie, niemal wszystkich polskich przedstawicielstw dyplomatycznych, zagranicznych placówek kulturalnych oraz rządowych i pozarządowych organizacji zajmujących się badaniami proweniencyjnymi. Polskie straty wojenne publikowane są na stronie internetowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego www.mkidn.gov.pl, Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów www.nimoz.pl, Ambasady Polskiej w Stanach Zjednoczonych www.polandembassy.org oraz Central Registry of Information on Looted Cultural Property 1933-1945 www.lootedart.com.

Do dziś dzięki staraniom Ministerstwa do kraju powróciło wiele cennych obiektów. Odzyskanie większości tych obiektów było możliwe dzięki informacjom przekazywanym przez muzealników, kolekcjonerów i pasjonatów, toteż jeśli któryś z zamieszczonych w prezentacji utraconych obiektów zostanie przez Państwa rozpoznany jako ocalały z pożogi wojennej, prosimy o kontakt z Departamentem Dziedzictwa Kulturowego.

Rada Programowa projektu Muzeum Utracone:

•             prof. dr. hab. Andrzej Rottermund – Dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie

•             prof. Maria Poprzęcka – historyk sztuki, Uniwersytet Warszawski

•             dr hab. Władysław Stępniak – Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych

•             dr Tomasz Makowski – Dyrektor Biblioteki Narodowej

•             Paweł Jaskanis – Dyrektor Muzeum-Pałacu w Wilanowie

•             dr hab. Piotr Majewski – Dyrektor Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów

Koordynatorzy projektu:

Anna Zimecka
Stowarzyszenie Komunikacji Marketingowej SAR
anna.zimecka@sar.org.pl
tel.: +48 22 898 84 25

Elżbieta Rogowska
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
erogowska@mkidn.gov.pl
tel.: +48 22 42 10 393