Muzeum Utracone

Kraje europejskie na przestrzeni wieków w różnych okolicznościach traciły swoje dobra kultury.
Historia utraconych unikalnych dzieł z polskich kolekcji państwowych, prywatnych, kościelnych i synagogalnych wpisana jest w historię Europy, jest ciągle jej żywą PAMIĘCIĄ.
Niektóre dzieła po latach wróciły do swoich właścicieli, inne, najczęściej w okolicznościach wojennych, zginęły bezpowrotnie, jednak ciągle istnieje nadzieja na ich odnalezienie.

Założeniem projektu Muzeum Utracone (prezentującym jedynie fragment katalogu prowadzonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wybranych rokrocznie przez Radę Programowa projektu obiekty) jest zebranie w jednym miejscu i pokazanie w ultranowoczesnej formie materialnego dorobku kultury utraconej na przestrzeni wieków. Nadrzędnym założeniem projektu jest poszukiwanie nowych sposobów popularyzowania wiedzy na temat utraconego dziedzictwa narodowego i szukania możliwości dotarcia do utraconych, w tym szczególnie w czasie II wojny światowej, obiektów kultury (malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne, bezcenne dzieła rękopiśmienne).
Zależy nam szczególnie na „odzyskiwaniu mentalnym” utraconych dzieł i przywracaniu pamięci na ich temat, obiektów będących wielkim dziedzictwem kulturowym całej Europy. W tym przypadku możemy nawet mówić o tworzeniu Muzeum Dzieł Odzyskanych.
Projekt daje początek dyskusji, wymianie poglądów na temat edukacji i promocji wiedzy o stratach dóbr kultury na przestrzeni wieków ze szczególnym uwzględnieniem strat wojennych. Niezwykle ważne dla nas jest dotarcie, w nowoczesny i adekwatny dla współczesności sposób, do młodego pokolenia z informacją o utraconym dziedzictwie.

Każde z Europejskich państw ma swoje utracone dzieła. Często zdarza się tak, że więcej niż jedno państwo zgłasza swoje roszczenia do tego samego obiektu. Projekt osiągnie swój społeczny europejski cel i zasięg tylko wtedy kiedy uda nam się stworzyć płaszczyznę porozumienia, współpracy – stworzyć europejską platformę wymiany myśli, poglądów i doświadczeń związanych z utraconymi dziełami.
Multimedialny projekt wirtualnego muzeum dzieł utraconych zainaugurowany został, wspólnie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie, w maju 2010 podczas Nocy Muzeów.

Ministerstwo Kultury od 1992 roku gromadzi dane na temat strat wojennych polskich bibliotek oraz dzieł sztuki z terenów znajdujących się w granicach Polski po 1945 r.
Początkowo dokumentację prowadzono w ramach działalności Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą, którego urząd powołano uchwałą Rady Ministrów w 1991 roku. W 2001 r. po zniesieniu urzędu Pełnomocnika, jego zadania przejął Minister Kultury. Obecnie prace kontynuowane są przez Departament Dziedzictwa Kulturowego.

Informacje o stratach w zabytkach ruchomych nadsyłały muzea, zgłaszały osoby prywatne, wyszukiwali je również pracownicy i współpracownicy Biura w różnych zbiorach archiwalnych, przede wszystkim w Archiwum Akt Nowych, w dokumentacji Biura Rewindykacji i Odszkodowań działającego w latach 1945-1951 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Szczególnie wartościowe materiały pochodzą z kwerend archiwalnych prowadzonych w Niemczech, Czechach, Austrii i Rosji, a także Stanach Zjednoczonych. Na bazie powyższej dokumentacji powstała komputerowa baza danych zawierająca obiekty utracone w wyniku II wojny światowej.

Prowadzony przez Departament rejestr ruchomych dóbr kultury obejmuje dwadzieścia trzy działy, w tym: malarstwo, rzeźbę, grafikę, meble, tkaniny, porcelanę, szkło, złotnictwo, militaria, zbiory numizmatyczne i archeologiczne. Do chwili obecnej wpisano ok. 60 000 rekordów, z których każdy teoretycznie odpowiadać powinien pojedynczemu obiektowi. Jednak w wielu przypadkach pod jednym rekordem zapisano kilka przedmiotów niegdyś opatrzonych w zbiorach wspólnym numerem inwentarzowym.

Informacje o utraconych dziełach sztuki publikowane są w serii wydawniczej Departamentu Straty Kultury Polskiej. Katalogi strat wojennych wysyłane są do ponad 100 domów aukcyjnych na świecie, niemal wszystkich polskich przedstawicielstw dyplomatycznych, zagranicznych placówek kulturalnych oraz rządowych i pozarządowych organizacji zajmujących się badaniami proweniencyjnymi. Polskie straty wojenne publikowane są na stronie internetowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego www.mkidn.gov.pl, Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów www.nimoz.pl, Ambasady Polskiej w Stanach Zjednoczonych www.polandembassy.org oraz Central Registry of Information on Looted Cultural Property 1933-1945 www.lootedart.com.

Do dziś dzięki staraniom Ministerstwa do kraju powróciło wiele cennych obiektów, w tym m.in. w 1994 r. ze Stanów Zjednoczonych powróciła Praczka Gabriela Metsu, w 1997 r. z Rosji odzyskano obraz Apollo i dwie muzy Pompea Batoniego, w 1999 r. ze Szwajcarii – Portret Księcia pomorskiego Filipa I pędzla Łukasza Cranacha Młodszego, w 2002 roku powrócił z Wielkiej Brytanii obraz Adriaena Brouwera Chłopi w karczmie, a rok później z Wielkiej Brytanii i Finlandii hełm i obojczyk ze zbroi karacenowej oraz fragmenty zbroi husarskiej. Od 2006 r. zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie ponownie zdobi, zaginiony w trakcie Powstania Warszawskiego, znakomity Portret Karola Podlewskiego autorstwa Jana Matejki. Rok 2010 zaowocował powrotem do kraju obrazu Wojciecha Gersona Odpoczynek w szałasie tatrzańskim oraz Martwej natury z ptakami holenderskiego malarza Melchiora de Hondecoetera.
Odzyskanie większości tych obiektów było możliwe dzięki informacjom przekazywanym przez muzealników, kolekcjonerów i pasjonatów, toteż jeśli któryś z zamieszczonych na stronie utraconych obiektów zostanie przez Państwa rozpoznany jako ocalały z pożogi wojennej, prosimy o kontakt z Departamentem Dziedzictwa Kulturowego.